هجوم دهها هزار مهاجر به منطقه خودمختار سئوتای اسپانیا، نخستین آزمون جدی اصلاحات جدید پناهندگی اتحادیه اروپا را رقم زده است؛ بحرانی که همبستگی میان کشورهای عضو را با چالش روبهرو کرده است.
اصلاحات پناهندگی اتحادیه اروپا برای نخستین بار پس از اجراییشدن، با یک وضعیت بحرانی در یکی از کشورهای عضو روبهرو شده است. اسپانیا نه تنها به دلیل بحران مهاجرت، بلکه از جانب برخی کشورهای دیگر اتحادیه اروپا نیز تحت فشار قرار گرفته است.
دهها هزار نفر بهگونه غیرقانونی تلاش میکنند وارد منطقه خودمختار اسپانیا، سئوتا، در قاره افریقا شوند و این کشور را با یک بحران جدی روبهرو کردهاند. از سوی برخی کشورهای اتحادیه اروپا انتقادهای شدیدی علیه اسپانیا مطرح شده است. جالب اینکه پیشنهادهای کمک، از سوی بریتانیا ارائه شده است.
این در حالی است که اصلاحات پناهندگی اتحادیه اروپا (GEAS) که چند هفته پیش اجرایی شد، قرار بود همکاری و همبستگی میان کشورهای عضو را افزایش دهد؛ اما اکنون برخی دولتها حتی خواهان اعمال پیامدهایی علیه اسپانیا به عنوان عضو منطقه شنگن بدون کنترول مرزی هستند. آیا چنین اقدامی ممکن است؟ و اسپانیا بر اساس قوانین جدید پناهندگی چه گزینههایی دارد؟
جدول محتوا
منطقه شنگن چیست؟
منطقه شنگن محدودهای در اروپا است که شهروندان در آن اصولاً میتوانند بدون کنترول مرزی سفر کنند. در حال حاضر ۲۵ کشور از ۲۷ عضو اتحادیه اروپا، همچنان ایسلند، لیختناشتاین، ناروی و سویس عضو این منطقه هستند. مناطق خودمختار اسپانیا، سئوتا و ملیله، که مهاجران وارد آن شدهاند، شامل منطقه شنگن نمیشوند.
آیا اسپانیا میتواند از منطقه شنگن اخراج شود؟
پس از انتشار تصاویر ازدحام مهاجران در سئوتا، در برخی کشورهای اروپایی درخواستهایی برای برخورد سختتر با اسپانیا مطرح شد. جورجیا ملونی، نخستوزیر راستگرای ایتالیا، در شبکه اجتماعی «ایکس» موضوع احتمال کنار گذاشتن اسپانیا از منطقه بدون کنترول مرزی را مطرح کرد.
این پیشنهاد از سوی ماری رانانتن، وزیر داخله فنلند نیز حمایت شد. او در شبکه «ایکس» نوشت کشورهایی که توانایی حفاظت از مرزهای خود را ندارند، نباید عضو منطقه شنگن باشند. آلیس وایدل، رهبر حزب راستگرای بدیل برای آلمان نیز چنین احتمالی را مطرح کرده است.
اما قوانین اتحادیه اروپا، اخراج دایمی یک کشور از منطقه شنگن بدون رضایت آن کشور را پیشبینی نکرده است. جوزپ بورل، مسئول پیشین سیاست خارجی اتحادیه اروپا و شهروند اسپانیا، در شبکه «ایکس» نوشت: «طبق قوانین اتحادیه اروپا، هیچ کشور عضوی نمیتواند مشارکت کشور عضو دیگر در منطقه شنگن را بهصورت یکجانبه تعلیق کند.»
آیا امکان بازگرداندن کنترولهای مرزی وجود دارد؟
به جای اخراج اسپانیا از شنگن، چند کشور اتحادیه اروپا به امکان محدودکردن سفر آزاد در این منطقه و افزایش کنترولهای مرزی داخلی اشاره کردهاند؛ اقدامی که آلمان هماکنون انجام میدهد.
الکساندر دوبرینت، وزیر داخله آلمان، با اشاره به بحران سئوتا اعلام کرده است که کنترولهای بحثبرانگیز مرزی آلمان تمدید خواهد شد. فرانسه نیز اعلام کرده کنترولهای خود در مرز با اسپانیا را که سالها ادامه داشته، تقویت میکند.
اما در واکنشهای سیاسی کمتر به این موضوع اشاره شده که مهاجران در حال حاضر نه در منطقه شنگن و نه در خاک اصلی اروپا قرار دارند. اگر آنان تلاش کنند از بحیره مدیترانه عبور کنند، ابتدا به یک مرز خارجی اتحادیه اروپا خواهند رسید و در نتیجه، در مرحله نخست با کنترولهای مرزی داخلی روبهرو نخواهند شد.
کمیسیون اروپا میگوید تاکنون هیچ نشانهای وجود ندارد که این مهاجران قصد انتقال به خاک اصلی اسپانیا یا دیگر کشورهای عضو اتحادیه اروپا را داشته باشند. یک مقام ارشد اتحادیه اروپا گفت: «تا اکنون هیچ حرکت انتقالی از سئوتا به سرزمین اصلی اسپانیا یا دیگر کشورهای عضو مشاهده نشده است.» مقامهای اسپانیایی نیز مرزهای خارجی را کنترول میکنند تا از چنین انتقالهایی جلوگیری شود.
اسپانیا بر اساس قوانین اتحادیه اروپا چه وظایفی دارد؟
بر اساس قوانین جدید پناهندگی اتحادیه اروپا، اسپانیا باید ابتدا اطمینان حاصل کند که پناهجویان به کشورهای دیگر منتقل نمیشوند و درخواستهای پناهندگی آنان در همان محل بررسی شود.
از آنجا که اتحادیه اروپا مراکش را کشور امن مبدأ میداند، اسپانیا میتواند از روندهای سریع مرزی استفاده کند. این روندها حداکثر ۱۲ هفته طول میکشند و هدف آنها تسریع در روند بازگرداندن افراد است.
اصلاحات پناهندگی اروپا (GEAS) همچنین در صورت مهاجرت گسترده، سازوکار بحران را پیشبینی کرده است. این سازوکار زمانی نیز قابل اجرا است که یک کشور غیرعضو، مهاجران را برای اهداف سیاسی مورد استفاده قرار دهد.
حکومت اسپانیا میتواند درخواست کمک کند. در این صورت، طبق این طرح، ۲۷ کشور عضو اتحادیه اروپا باید با روحیه همبستگی عمل کنند، پناهجویان را بهصورت عادلانه میان خود تقسیم کنند و منابع لازم برای بررسی سریعتر درخواستهای پناهندگی را در مناطق مرزی فراهم سازند.
این بحران چه معنایی برای اصلاحات پناهندگی اتحادیه اروپا دارد؟
با وجود این، تاکنون به جای پیشنهادهای گسترده برای کمک، بیشتر واکنشها از سوی کشورهای عضو همراه با انتقاد از اسپانیا بوده است.
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، از حکومت اسپانیا خواست هرچه زودتر وضعیت را کنترول کند. او تأکید کرد: «حفاظت از مرزهای خارجی اتحادیه اروپا برای مبارزه با مهاجرت غیرقانونی بسیار مهم است.»
رهبران دیگر کشورهای عضو نیز اظهارات مشابهی داشتهاند.
به این ترتیب، نظام جدید پناهندگی اتحادیه اروپا تنها هفت هفته پس از آغاز فعالیت خود با فشار جدی روبهرو شده است. این نظام قرار بود اختلافات چندینساله میان کشورهای عضو را پایان دهد.
کشورهایی که بیشترین ورود مهاجران را تجربه میکنند، مانند اسپانیا، قبرس، ایتالیا و یونان، باید از مرزهای خارجی بهتر محافظت کنند و درخواستهای پناهندگی را تا حد امکان در مرزها بررسی کنند. در مقابل، چون این کشورها مانع حرکت مهاجران به کشورهایی مانند آلمان، اتریش یا فرانسه میشوند، حق دریافت حمایت از دیگر اعضای اتحادیه اروپا را دارند.
اما بحران اسپانیا نشان داده است که این همبستگی میان کشورهای عضو ممکن است چندان محکم نباشد.
چرا سیاست مهاجرتی اسپانیا پیش از این نیز مورد انتقاد بود؟
حتی پیش از بحران سئوتا، سیاست مهاجرتی اسپانیا برای برخی حکومات اتحادیه اروپا بحثبرانگیز بود.
چند ماه پیش، اسپانیا برای مقابله با کمبود نیروی کار، روند قانونیسازی حدود ۵۰۰ هزار مهاجر غیرقانونی را آغاز کرد. این طرح شامل پناهجویانی میشود که درخواست خود را پیش از پایان سال ۲۰۲۵ ثبت کردهاند، نه مهاجران تازهوارد.
حکومت آلمان اعلام کرده بود که این مدل را الگویی مناسب نمیداند. این اقدام همچنین در بروکسل با نگرانیهایی روبهرو شد، زیرا همزمان اتحادیه اروپا تلاش دارد مهاجرت غیرقانونی و ناخواسته را کاهش دهد.